Boekenbeurs - Wereldhaven voor boeken

Rudi Vranckx: "Muziek is een balsem voor de ziel"

Op 10 november vond in de Woordenhoek een gesprek plaats met oorlogsverslaggever Rudi Vranckx en illustrator Caryl Strzelecki over hun laatste nieuwe werk: Mosul (De Eenhoorn). Mosul verhaalt over Rudi’s ervaringen in het gelijknamige stadje in Irak, waar hij in contact kwam met muzikanten die, ondanks een verbod op muziek, hun kunst wilden blijven beoefenen.

Hoe het verhaal begonnen is? “Er was al 4 à 5 jaar oorlog aan de gang tegen de IS in Irak,” vertelt Rudi. “Ik kwam aan in Mosul en zag meer dan 10.000 gebouwen in puin, en toen besefte ik: hier zijn meer bommen gevallen dan in Vietnam. Ik liep rond in al dat puin en dacht: als Danté nu zou hebben geleefd, zou dit zijn inspiratie voor Inferno zijn geweest.”

Rudi zag ook beelden van hoop; zo waren er kinderen die vliegers oplaten boven Kaboel, en heeft Rudi de echte vliegeraar ontmoet van het gelijknamige boek van Khaled Hosseini. Dat beeld van hoop is wat Rudi terugvond in de ruïnes van Mosul. “In Mosul was muziek verboden, en waren er vreselijke straffen voor wie daar toch op betrapt werd. Maar toen ik langs de voormalige muziekacademie kwam, hoorde ik ineens het nummer Imagine, in die wereld, tussen al dat puin. De muzikanten vertelden mij dat ze hun instrumenten hadden begraven in de tuin, en dat ze deze nu terug hadden opgegraven om erop te kunnen spelen. Verzameld aan de muur hingen er ook kapotte instrumenten waarvan de snaren gebruikt werden voor boobytraps. Instrumenten van schoonheid werden gebruikt om dood en lelijkheid te maken.”

Terug in België vertelde Rudi tijdens een uitzending bij Radio 1 over zijn ervaringen, en over zijn plan om de muzikanten van de verwoeste academie te steunen. Binnen een week namen bijna 1000 mensen contact op om hun instrument te doneren aan de muzikanten. Via een legervliegtuig werden die instrumenten vervoerd naar Irak, waar de crew nog drie dagen moest proberen om langs de checkpoints te komen voor ze dan eindelijk terug bij de academie aankwamen. “Het was de meest stresserende ervaring in mijn hele loopbaan, want het zou een persoonlijke nederlaag zijn mocht dit mislukken. Maar het is ook één van de meest memorabele gebeurtenissen van de afgelopen 10 jaar.”

Hoe verliep de ontmoeting met de muzikanten voor Caryl? “Ik leerde hen kennen in Leuven toen ze Rudi kwamen opzoeken in België.” Waarom Leuven? Omdat daar net de herdenking aan 100 jaar oorlog plaatsvond, en omdat dat aan de muzikanten kon tonen dat zelfs een stad die volledig plat gebombardeerd is, opnieuw opgebouwd kan worden. Caryl: “Ik liet hen meteen het werk zien dat ik al voor de graphic novel had verricht, en ze waren enorm onder de indruk. Het was een zeer positieve ervaring. De muzikanten gebruikten hun muziek dan om hun dankbaarheid te tonen.”

Caryl betuigt ook zijn hoop dat die mensen een leven kunnen opbouwen zonder oorlog. Rudi vertelt hierbij dat Mohammad, één van de muzikanten, nu rechten studeert, dat er twee scholen zijn opgericht waar ook meisjes kunnen studeren (wat bijna ondenkbaar is), en hij noemt het Boekforum, dat dienst doet als koffiehuis en ontmoetingsplaats, en dat op die manier symbool staat voor de vrije wereld. Rudi: “Onlangs is er een bom ontploft voor de deur, want er zijn mensen zijn bang voor vrij denken.”

Worden die muzikanten niet juist kwetsbaarder door de schenking? “Toch wel, zo werd Mohammad betrapt en opgepakt,” vertelt Rudi. “Vier keer hebben ze zijn executie in scène gezet en gebroadcast. Wanneer hij dan zei: ‘Doe maar wat je kunt, ik ben toch al vier keer gestorven’, was het tijd voor foltering. Hij heeft het wel overleefd. Maar nu is er ook de gedachte: erger dan het toen was, kan het toch niet worden.”

Ongelooflijk dat dat geen cynisme creëert bij die mensen. Rudi: “Daar zie ik meer kracht en optimisme dan hier, wat een belangrijke les vormt. Ik wil dingen brengen die mij helpen door te blijven gaan. Tonen dat er hoop is. Dit boek ligt me daarom het nauwst aan het hart van alles waar ik tot nu toe aan heb meegewerkt.”

Aan Caryl werd de vraag gesteld waar zijn interesse voor dit soort onderwerpen vandaan komt. Zijn eerdere werken staan ten slotte ook in het thema van menselijke wreedheid. “Dat komt door mijn achtergrond,” legt Caryl uit. “Ik heb een Poolse vader die vier jaar in een concentratiekamp heeft doorgebracht en dat heeft overleefd. Vandaar komt die interesse in hoe mensen elkaar zulke wrede dingen kunnen aandoen.” Het gaat hem ook om een zekere vorm van empathie. “Om empathie voor iets te kunnen voelen moet je het zelf ook meemaken. Oorlog kennen we alleen uit verhalen, maar Rudi maakt die zelf mee. Dankzij hem weet ik er dan toch iets meer over en kan ik me beter inleven.”

Rudi: “Mijn hoofd zit voortdurend tussen twee werelden. Deze graphic novel kan dan helpen om te tonen wat er in mijn hoofd zit, om mijn ervaringen naar buiten te brengen.”

Vandaar de keuze voor het gebruik van kleuren? “De instrumenten werden ingekleurd terwijl de wereld van het boek in grauwe bruine kleuren is afgebeeld,” vertelt Rudi. “Maar kleur begint nu terug te komen naar Mosul. Hoe gruwelijk ook, binnen de kortste keren komen de mensen terug naar buiten, kinderen moeten naar school worden gebracht… Het leven keert terug en gaat verder. Het stopt niet tijdens een oorlog, die levensdrang blijft groter. Waarom denk je dat er zoveel kinderen worden geboren na een oorlog?”

Rudi wil de intensiteit van oorlogen aantonen door de verhalen van mensen te vertellen. Zo maakt hij dat grote abstracte concept tot iets klein en persoonlijks. Daaruit ontstond de reportagereeks Kleine Helden, dat focust op het dagelijkse leven tijdens oorlogen.

“Noem mij naïef,” zegt Rudi, “maar ik heb het recht op die naïviteit na zoveel oorlog te zien. Ik wil tonen hoe mensen elkaar vooruit kunnen helpen.”

Wat het voor hem betekent dat hij muziek kon terugbrengen naar Mosul? “Muziek staat los van religie, van politiek… Het is een universele taal. Het verbindt mensen. Een balsem voor de ziel. Als ik terug thuis kom luister ik graag naar Bach, om die waanzin weg te duwen.”

Mosul is te verkrijgen bij de stands van De Eenhoorn (Hal 2, stand 203 & 205) en Standaard Boekhandel (Hal 4, stand 408 & 425).