Boekenbeurs - Wereldhaven voor boeken

Juryvoorzitter Best Vormgegeven Boeken: “Ik ontmoet een auteur liefst in zijn boek”

Johan Pas, juryvoorzitter Best Vormgegeven Boeken

Ieder jaar worden verschillende prijzen uitgereikt op en tijdens de Boekenbeurs. Wij spraken met Johan Pas over de categorie die hij mag voorzitten: boeken met een bijzondere vormgeving.

De Boekenbeurs is de jaarlijkse hoogmis voor het geschreven woord in de Lage Landen. Proza, poëzie en muzikale kunsten krijgen er een podium, maar ook voor beeldende boeken is er ruimte en, omgekeerd, voor boeken over beelden. In de mengelmoes van de beurs is er plaats voor iedereen.

Johan Pas kijkt echter op een nog andere manier naar boeken: als kunsthistoricus heeft hij een speciaal oog voor de vormgeving van boeken. “Een boek met een fantastische inhoud kan ik perfect links laten liggen als de vorm niet kwaliteitsvol is,” zegt hij. “Tegelijk heb ik ook al boeken gekocht, simpelweg omdat ze zo’n fantastische uitstraling hebben.”

Johan is docent en hoofd van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen, School of Arts van de AP Hogeschool. Hij is gespecialiseerd in de avant-gardekunst van de 20ste eeuw, met name hoe die kunstenaars hun publiek bereikten. Hij bestudeert hun drukwerk, de tentoonstellingen die ze opzetten en de strategie die ze hanteerden. Op zijn beurt doceert hij, schrijft hij en zet hij daarover tentoonstellingen op. Daarnaast is hij al jaren verwoed verzamelaar van kunstenaarspublicaties en avant-gardedrukwerk. In 2015 gaf hij die verzameling een naam: CRAP! (Collection for Research on Artists’ Publications). In 2017 schreef hij een naslagwerk over Belgische kunstenaarspublicaties: Artists’ Publications: The Belgian Contribution (Koenig Books, London).

Als juryvoorzitter van de tweede editie van de prijs Best Vormgegeven Boek is Johan als geen ander geplaatst om vanuit een verfrissend perspectief een blik te werpen op de boekenmarkt, de Boekenbeurs en boekenkunst. “Ik hou vooral van boeken die buiten de lijntjes kleuren,” vertelt Johan.

“Mijn kijk op drukwerk is meer artistiek. De boeken die we voor de prijs Best Vormgegeven Boeken belonen zijn dan ook van vormgevers en kunstenaars die iets durven doen dat een beetje anders is. Pas op: alle boeken die we te zien kregen waren kwalitatief, goed gemaakt en vaak hoogstaand. Maar vaak bleef dit binnen de verwachtingspatronen. We kozen daarom voor vier titels die het boek als medium op een eigenzinnige manier weten aan te wenden. Op vlak van concept, typografie, bladspiegel, de relatie tussen woord en beeld, papierkeuze… Elk op hun manier speelden ze met onze verwachtingen.”

De reden van zijn voorkeur voor inventieve boeken hoeft Johan niet ver te zoeken: “De boekenmarkt verandert steeds sneller. In digitale tijden is het niet evident om nog een boek te maken, dus als je toch voor dit medium kiest, moet je er iets speciaal mee doen. Kijken we naar de moderne schilderkunst, dan zien we dat schilders door de opkomst van de fotografie ook anders met hun métier begonnen om te gaan.”

“Op de Boekenbeurs zie ik vaak boeken die redelijk conservatief opgevat zijn,” meent Johan. “Ze gebruiken technieken die goed werken, maar zelden de grenzen opzoeken van klassieke vormgeving. De vormgeving stoelt nog steeds op principes die in gebruik waren toen ik de beurs bezocht als kind. Mijn ouders waren boeken- en literatuurliefhebbers en ze namen me elk jaar mee naar die grote, gigantische zalen die volstonden met oneindig veel boeken. Het was een paradijs; ik liep steeds rond met een boekje in de hand. Eerst waren dat strips, maar met de jaren is dat dus geëvolueerd naar boeken die net iets anders zijn.”

De interessantste boeken vindt Johan dan ook degene die gemaakt zijn door kunstenaars. “Zij laten zich nooit beperken tot conventie. Als ik zelf als auteur werk aan een boek, benader ik dat ook meer vanuit dat standpunt. Ik wil inspraak hebben in alle aspecten van de vormgeving: bladspiegel, lettertype, cover… Vormgeving en leesbaarheid moeten elkaar versterken, aanvullen.”

Krijgt vormgeving algemeen gesproken wel voldoende aandacht op de Boekenbeurs? “Het mag altijd wat meer zijn, natuurlijk,” zegt Johan eerlijk. “Voor mij persoonlijk verdienen boeken meer aandacht voor hun visuele en conceptuele kwaliteit. Het geeft een magisch effect als leesbaarheid en vormgeving op elkaar aansluiten; ze verheffen de uitgave als het ware naar een nieuw niveau. Bij boeken door kunstenaars heb je dat vaak en daarom zijn ze mijn favoriete boeken.”

Dit jaar wordt de affiche verzorgd door Ephameron, eveneens iemand die (als kunstenaar) erg begaan is met het visuele aspect. Hoe springt die in het oog? Johan: “Het is een erg intimistisch beeld, er zit veel gevoel in. Tegenwoordig worden affiches almaar meer schreeuwerig. Deze heeft dat niet: het is introvert en daardoor gedurfd. Er straalt wat melancholie uit, zelfs enige nostalgie. Het is een sfeervol beeld dat mij alvast aanspreekt.”

Johan zal opnieuw aanwezig zijn op de Boekenbeurs 2019 als juryvoorzitter, maar tegelijk werkt hij ook enkele andere projecten uit. “Vorig jaar werkten we met onze academiestudenten aan een kunstkrant die bezoekers van de Boekenbeurs gratis kregen bij de aankoop van een kunstboek; een draagbare tentoonstelling met tekeningen, foto’s en vormgeving door onze studenten. Dit jaar doen we dat opnieuw met als thema het ‘schetsboek’, omdat je in een schetsboek eveneens een bijzondere relatie krijgt tussen het beeld en het boek.”

Om af te sluiten, geeft Johan Pas nog zijn leestip mee voor de Boekenbeurs: “De boeken van Yuval Noah Harari waren voor mij echte eyeopeners. Voornamelijk Homo Deus: een kleine geschiedenis van de toekomst las ik in één ruk uit. Maar toen ik de auteur online aan het woord zag, paste dat niet helemaal bij het beeld dat ik me van hem gevormd had. Daarom zeg ik soms dat ik een schrijver liever ontmoet in zijn boek dan in het echt.” (lacht)

 

Meer informatie over de prijs vind je hier.